گروه انديشه: علوم انسانی اسلامی با اكتفا به شعار دادن محقق نخواهد شد و ما بايد مبانی نظری اين بحث را منقح كرده و كسانی را كه اين مبانی تئوريك را عرضه میكنند، مورد حمايت مادی و معنوی قرار دهيم.
به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا)، آيتالله هادوی تهرانی، مدرس عالی خارج فقه و اصول حوزه علميه قم، در مراسم اختتاميه دومين كنگره ملی علوم انسانی (در بستر ارزشهای اسلامی) كه شب گذشته، 15 دیماه، با حضور اساتيد علوم انسانی و جمعی از شخصيتهای مطرح علوم انسانی كشور، در تالار ابوريحان مركز همايشهای بينالمللی دانشگاه شهيد بهشتی برگزار شد، به بيان سخنانی درباره نظريه «انديشه مدون در اسلام»، سابقه فعاليتهای انجام شده در حوزه علوم انسانی و برخی از آسيبهای اين حوزه پرداخت.
وی بيانيه پايانی دومين كنگره بينالمللی علوم انسانی را اميدواركننده خواند و افزود: اين بيانيه نشان میدهد كه اين ظرفيت در جمهوری اسلامی ايران پيدا شده كه مجموعه فرهيخته و دانشمند ما در حوزه علوم انسانی، به ضرورتهای اساسی اين حوزه، از جمله بومیسازی علوم انسانی و توجه به علوم انسانی اسلامی، اهتمام ويژهای داشته باشند.
آيتالله هادوی با بيان اينكه البته سالها طول كشيده است تا ما به اين موقعيت فعلی دست بيابيم، ادامه داد: شايد 18 يا 19 سال پيش بود كه مقام معظم رهبری به وزير علوم وقت توصيه كردند كه در زمينه علوم انسانی بايد يك كار جدی صورت بگيرد. از آن زمان مقدماتی فراهم شد و مجموعهای مأموريت پيدا كردند تا مجموعه كاری را در اين زمينه انجام دهند و تشكيل شورای بررسی متون علوم انسانی يكی از محصولات آن مأموريت بود كه نتيجه آن، جلسات و گروههای مختلفی شد كه در طول اين سالها ثمرات و بركات خوبی داشته است.
رئيس گروه فقه و حقوق شورای بررسی متون درسی وزارت علوم، تحقيقات و فناوری خاطرنشان كرد: واقعيت آن است كه با يك دغدغه جدی در زمينه مباحث اسلامی مواجهيم كه اين دغدغه، باعث شده كه بنده نزديك به 23 سال پيش به اين بحث بپردازم كه ما چگونه میتوانيم از ديدگاه اسلامی به مباحث مختلف علوم انسانی نگاه كنيم.
وی با بيان اينكه انديشمندانی چون شهيد صدر، شهيد مطهری، شهيد بهشتی و... در زمينه علوم انسانی كارهای بسيار ارزشمندی را قبل از انقلاب انجام داده بودند، ادامه داد: اما واقعيت آن است كه برای به دست آوردن ديدگاههای اسلامی در زمينه علوم انسانی بايد به يك يك نظريه جامعی دست پيدا كنيم كه به كمك آن بتوانيم در حوزههای مختلف علوم انسانی، دانشی را كه در آن زمينه از اسلام میتوان توقع داشت، استخراج كنيم. ما به دنبال اين پرسش بحثهايی را در مجموعه حوزوی خود آغاز كرديم و بر اساس آن بحثها به يك نگرش تازهای در زمينه اجتهاد رسيديم.
عضو شورای عالی مجمع جهانی اهل بيت(ع) اظهار كرد: در گذشته در يك تعريف سنتی از اجتهاد، دايره فقه و فقاهت را محدود به دايره احكام شرعی میكردند. ما كوشيديم تا به تعريفی گستردهتر از اجتهاد اشاره كنيم و آن تلاش روشمند برای دستيابی به عناصر دينی است. برای اين بحث ما به توسعه دامنه اجتهاد از يك سو و توسعه و تحول در روشهای اجتهاد از سوی ديگر نياز داريم.
وی تصريح كرد: آنچه كه درا ينجا اهميت دارد اين است كه ما برای پرداختن به علوم انسانی اسلامی، بايد يك رويكرد نظاممند و سيستمی به مفاهيم اسلامی داشته باشيم و اين رويكرد، سابقه چندانی ندارد. گرچه آنچه در منابع اسلامی آمده است، قابليت دستيابی به زمينههای مختلف علوم انسانی را دارد، اما نگاه سيستمی به آنها و دستيابی به نتايج اين نگاه سيستمی كه میتواند يك مجموعه منضبط و مدون باشد، سابقه چندانی در انديشه اسلامی ندارد.
عضو هيئت امنای انجمن حكمت و فلسفه ايران ادامه داد: دو پرسش اساسی كه ما در طول اين 30 سال با آن مواجه بوديم و هنوز نيز در بسياری از مجامع مطرح می شود، اين است كه آيا مفاهيم علوم انسانی اصلاً در اسلام وجود دارد و آيا میتوان از علوم انسانی اسلامی سخن گفت؟ هنوز پس از گذشت سه دهه از انقلاب اسلامی پرسشهايی مطرح میشود(برای مثال در زمينه اقتصاد اسلامی) كه شايد نيم قرن قبل، انديشمندانی به اين پرسشها پاسخ دادهاند.
وی عنوان كرد: نكته مهم در اين بحث، پرسش دوم است كه اگر اسلام در زمينه علوم انسانی مطلبی دارد، ما به چه روشی و چگونه میتوانيم به آن دست بيابيم. ما برای به دست آوردن اين ديدگاه درباره چگونگی به دست آوردن ديدگاههای اسلام در زمينه علوم انسانی، برای اولين بار نظريهای را در سال 68 در اجلاسی درباره علوم قرآن در قم با نام «نظريه انديشه مدون در اسلام» معرفی كرديم.
مدرس عالی خارج فقه و اصول حوزه علميه قم با بيان اينكه اين نظريه در طول اين 22 سال به اشكال مختلف در كتابها، مقالات و پژوهشهای برخی از مراكز دانشگاهی در داخل و خارج از كشور مورد بحث و بررسی قرار گرفته است، افزود: تغييراتی در اين نظريه شكل گرفته و روايتهای مختلفی از آن ارائه شده است. اين نظريه به دنبال پاسخ به اين پرسش است كه ما چگونه میتوانيم ديدگاههای اسلام را در زمينه علوم مختلف انسانی به دست بياوريم.
وی با بيان اين كه پس از 22 سال ظرفيت كشور برای توجه به اين نظريه فراهم شده است، ادامه داد: مفاهيم اين نظريه بهويژه برای بحث الگوی اسلامی ايرانی پيشرفت كه امروز مطرح است، میتواند بيش از پيش مورد توجه قرار بگيرد. اين نظريه يك مقدمه كلامی درباره مراتب دين دارد. ما برای دين چهار مرتبه ذكر كردهايم كه البته در اينجا فقط به دو مرتبه دين نفسالامری و دين مرسل اشاره كردهايم.
آيتالله هادوی تهرانی ادامه داد: بر اساس اين مقدمه توضيحی درباره دين خاتم و شاخصهای دين خاتم(يعنی اسلام) برسيم. اسلام كه ما آن را به عنوان آخرين دين مرسل و در واقع دين خاتم میشناسيم، در واقع دربردارنده تمام عناصر ی از دين نفسالامری است كه در واقع بايد از طريق وحی برای ما بيان شود. بنابراين جامعيت كه يكی از شاخصهای خاتميت است، بدين معنا نيست كه دين مرسل هرآنچه را كه بشر در اين دنيا با آن مواجه است، دربر داشته باشد، بلكه بدين معناست كه هرچه را كه در دين نفسالامری وجود دارد و بايد از طريق وحی بيان شود، دربر دارد.
وی با اشاره به اينكه دين نفسالامری در واقع حقيقتی است كه حتی قبل از خلقت انسان در علم الهی وجود داشته و راه سعادت انسان را ترسيم میكند، افزود: هرچند دين نفسالامری يك حقيقت فرازمانی و فرامكانی بوده و وابسته به شرايط نيست، اما اديان مرسل حتی دين خاتم، دربردارنده عناصر موقعيتی هستند؛ عناصری كه شهيد مطهری از آنان با عنوان عناصر متغير نام برده و ما در اين نظريه آنها را عناصر موقعيتی، يعنی عناصر وابسته به موقعيت(در مقابل عناصر جهانشمول) ناميدهايم.
عضو هيئت امنای انجمن حكمت و فلسفه ايران ادامه داد: با اين مقدمه ما میخواهيم اين نكته را متذكر شويم كه هنگام رجوع به منابع اسلامی اولاً توجه داشته باشيم كه آنچه كه ما در منابع اسلامی به عنوان دين مرسل و دين خاتم با آن برخورد میكنيم، بخشی از مفاهيم آن جهانشمول و بخشی ديگر وابسته به موقعيت و شرايطی خاص است كه پيامبر(ص) در آن موقعيت خاص، اين مفاهيم را عرضه كرده است. برای مثال اگر اسلام مفاهيم اقتصادی دارد ـ كه دارد ـ، اما آنچه كه پيامبر در مدينةالنبی ايجاد كرد، وابسته به شرايط ايشان در مدينة النبی بوده است.
وی اضافه كرد: نكته ديگر كه يكی از بزرگترين مشكلات مطالعات اسلامی بوده و هست، نگاه جزئینگر و غيرنظام مند به عناصر اسلامی است. ما عناصر اسلامی را در ارتباط با يكديگر نديدهايم. گرچه تصوری از عناصر نظاممند در آثار شهيدصدر، شهيد مطهری و برخی ديگر از انديشمندان اسلامی به چشم میخورد، اما تعريف دقيقی از نظاممندی مفاهيم اسلامی عرضه نشده و طبقهبندی اين مفاهيم در كلمات اين بزرگان با ابهام جدی مواجه است.
عضو شورای عالی مجمع جهانی اهل بيت(ع) گفت: ما در نظريه انديشه مدون كوشيدهايم تا اين طبقهبندی را معنادار كنيم و معيارهای دقيقی برای هريك از اين مجموعهها و نحوه ترادف آنها با يكديگر ايجاد و بر اساس آن يك روششناسی جديد ارائه كنيم كه در زمينههای مختلف نيز نمونههايی از آن را عرضه كردهايم. اين نظريه يك طبقهبندی از عناصر جهانشمول ارائه میكند.
وی در ادامه سخنان خود به بيان روششناسی علم اقتصاد اسلامی در نظريه انديشه مدون اسلامی پرداخت و ادامه داد: اگر ما از علم اقتصاد اسلامی صحبت میكنيم به معنای مطالعه رفتارهای اقتصادی انسانهايی كه در جامعهای زندگی میكنند كه در آن جامعه نظام اقتصادی اسلام به معنای وسيع كلمه(متشكل از فلسفه، مكتب، نظام و سازوكار) محقق شده است.
مدرس عالی خارج فقه و اصول حوزه علميه قم با بيان اين كه اين نظريه كوشيده است تا بستر تئوريك زمينه همكاری انديشمندان حوزه و دانشگاه را فراهم كند، تأكيد كرد: علوم انسانی اسلامی با اكتفا به شعار دادن و بيانيه صادر كردن و جلسه تشكيل دادن محقق نخواهد شد. ما بايد به صورت علمی مبانی تئوری اين بحث را منقح كرده و از كسانی كه اين مبانی تئوريك را عرضه می كنند، حمايت مادی و معنوی و علمی كنيم[1].
گفتنی است در پایان این اختتامیه از خدمات استاد پیشکسوت در رشته علوم تربیتی جناب آقای دکتر شریعت مداری توسط حضرت آیت الله هادوی تهرانی تجلیل شد[2].
دفتر آیت الله مهدی هادوی تهرانی
[1] . لینک مرتبط: خبرگزاری قرآنی ایران